Καλωσήλθατε στο Skopelos Net, την τοπική ιστοσελίδα της Σκοπέλου.
Λαϊκός Πολιτισμός
Νήσος Σκόπελος, Βόρειες Σποράδες Μαγνησίας
Ο ΛΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΣΚΟΠΕΛΟΥ

Της Αικατερίνης Πολυμέρου - Καμηλάκη
Ερευνήτριας του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

Η Σκόπελος, νησί με έδαφος ομαλό και παραγωγικό, είχε πάντοτε δενδροκαλλιέργειες και αμπελώνες που παρήγαν το φημισμένο «Σκοπελίτικο κρασί» που αναφέρει ο Καισάριος Δαπόντες μεταξύ των πιο σημαντικών πραγμάτων του κόσμου (Κανών περιεκτικός πολλών εξαιρέτων πραγμάτων). Η πρωτογενής παραγωγή (δενδροκομία, γεωργία, αλλά και κτηνοτροφία), η ναυτιλία, η ναυπηγική, η οικοδομική, η ρητινοσυλλογή, η αγγειοπλαστική, η μαχαιροποιία, η μικρογλυπτική και η αλιεία αποτελούσαν τις ασχολίες των κατοίκων της. Από αυτές άλλες εξακολουθούν και σήμερα να απασχολούν τους Σκοπελίτες και άλλες έχουν εγκαταλειφθεί λόγω ποικίλων αλλαγών στην οικονομική και κοινωνική ζωή του νησιού ή έχουν αντικατασταθεί από τον διαρκώς αναπτυσσόμενο τουρισμό. Καλλιέργειες όπως της δαμασκηνιάς και της αχλαδιάς, για παράδειγμα, που αποτελούσαν ιδιαίτερη παραγωγή για το νησί έχουν εγκαταλειφθεί τελείως.

ΝΑΥΠΗΓΗΣΗ
Η ναυπηγική ήταν από τα κυριότερα επαγγέλματα. Κατασκευάζονταν στα καρενάγια της μικρά και μεγάλα σε όγκο και καλλιτεχνικά σε σχήμα καΐκια με σκοπελίτικη ξυλεία ...... Από τα παλιά χρόνια οι κάτοικοι ήταν ικανοί θαλασσινοί.
Με τα καράβια τους, τις ξακουσμένες σκοπελίτικες σκούνες, ταξίδευαν στα λιμάνια της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας. Ο Κων/νος Κούμας αναφέρεται στα σκοπελίτικα καράβια: (Μετά το 1770) «...... τα μικρά πλοία μετεβάλθηκαν εντός είκοσι ενιαυτών εις τρικάταρτα καράβια. Σκοπελίται και Σαντορινιοί ήρχισαν να μεταφέρωσι τα εξαίρετα κρασιά των δια της Μαύρης Θαλάσσης εις την Ρωσίαν και από Σμύρνης και Πελοποννήσου ξηρά οπωρικά και άλλα προιόντα εις την Τεργέστην» ( Κ.Μ. Κούμας, ιστορίαι των ανθρωπίνων πράξεων, τ.12, εν Βιέννη 1832, σ. 552, 553 ). Τα πλοία κατασκευάζονταν στα καρενάγια της Σκοπέλου. Ωστόσο, τεχνίτες καραβομαραγκοί Σκοπελίτες εργάζονταν και στην Πόλη, τα καρενάγια της Μαύρης Θάλασσας, το Γαλαξείδι, το Άγιον Όρος, κ.ά.

ΠΡΟΛΗΨΕΙΣ
Τα έθιμα οι δοξασίες, οι προλήψεις, αλλά και τα τραγούδια, οι παραδόσεις, τα παραμύθια κ.τ.λ. έχουν άμεση σχέση με τις ασχολίες των κατοίκων και τις δυσκολίες που αυτές παρουσιάζουν.
Η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν βεβαίως τις κύριες και πολυανθρωπότερες απασχολήσεις των κατοίκων χωρίς ωστόσο προβλεπτούς και μεγάλους καθημερινούς κινδύνους, όπως συμβαίνει με την ναυτική ζωή που χαρακτηρίζεται από τον κίνδυνο και την αγωνία για όσους έχουν σχέση με αυτήν (ναυτικοί και οικογένειές τους).
Η αγωνία των ναυτιλλομένων αποτυπώνεται, όπως είναι φυσικό στις συνήθειες της καθημερινής ζωής, της λαϊκής λατρείας, στα τραγούδια και τις παραδόσεις, ακόμη και στα παραμύθια που συνήθως δεν επηρεάζονται από την παράμετρο τόπος. Η λειψανδρία, η ξενιτιά, οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές συντελούν στην δημιουργία μιας σειράς εθίμων και λαϊκών εκδηλώσεων που σκοπό έχουν να εξευμενίσουν τις δυνάμεις του κακού.
Το καλό ή κακό ποδαρικό είχε μεγάλη σημασία για το ξεκίνημα των ναυτικών όπως και η παρακολούθηση του φεγγαριού για το κόψιμο του «κερεστέ» (ξυλείας) ναυπηγικής, η επιλογή της ημέρας για το «ρίξιμο» στη θάλασσα του νέου καραβιού ή για να ΄ναι καλοτάξιδο. «Πώς να μην είναι δεισιδαίμων κανείς ...... όταν παλαίη με το άγνωστον και δεν ηξεύρη αν αύριον θα επιπλέη ή θα ποντισθή!», θα γράψει ο Παπαδιαμάντης.
Η μαντική με ποικίλους τρόπους (με το αβγό ή με το εικόνισμα) είναι συνηθισμένη πρακτική για τις οικογένειες κυρίως των ναυτικών, αφού εξαντληθεί η υπομονή της προσμονής και οι προσευχές στα ξωκκλήσια.
Η θρησκεία και οι λατρευτικές εκδηλώσεις αποτελούν ασφαλές καταφύγιο για τους ανθρώπους που βρίσκονται συχνά σε κίνδυνο. Ο Άγιος Ρηγίνος προστάτης του νησιού, θεωρείται δρακοντοκτόνος, όπως ο Άγιος Γεώργιος αφού σύμφωνα με την παράδοση σκότωσε τον δράκοντα που λυμαινόταν στην Σκόπελο.
Στις 6 Δεκεμβρίου, του Αγίου Νικολάου, ο παπάς κρατάει λαμπάδα. Την κόβει σε κομμάτια και τα μοιράζει σε όσους έχουν στα σπίτια τους ναυτικούς. Αυτοί τα παίρνουν μαζί τους ως φυλαχτό. Μαγικοθρησκευτικές συνήθειες που έχουν ως αφορμή τα επικίνδυνα ταξίδια ευρεία διάδοση στη Σκόπελο.
Τα τέσσερα φανάρια του επιταφίου ήταν από καθαρό κερί. Τα έπαιρνε ο επίτροπος και τα έδινε στους ναυτικούς. Είναι το καλύτερο φυλαχτό για την τρούμπα, τη δινή που γίνεται συχνά στη θάλασσα και δημιουργεί ανεμοστρόβιλο βουλιάζοντας τα πλοία. (ΚΛ. Αρ. 4171 σ. 240)

ΓΙΟΡΤΕΣ
Ο Γ. Ρήγας αναφέρει ότι οι Σκοπελίτες έρχονται από την ξενιτιά κάθε άνοιξη για να γιορτάσουν «τσ’ μ΄τσούνις». « Οι ξενιτεμέν’ Σκοπελίτις, άμαν έρχουντι οι Απουκρές ή τα Χριστούγεννα, σ’ κώνοντι και φέγ’ νι αμ Μπραίλα ή απ΄ του Ταιγάν απού ‘νι κι δ’λεύνι, κι παιίν ‘νι στ΄ Σκόπιλου, για να κάμ’νι απουκρές κι να γέν’νι μ’ τσούνις ή για να κάμ’νι Χριστούγιννα στου σπίτι τ’ ς.». Το έθιμο διαδραματιζόταν στη συνοικία της Παναγίας, όπου ντύνονταν «κακές μ’τσούνες» ή «κουδουνάτοι». Κύριο χαρακτηριστικό του εθίμου ήταν άσεμνα πειράγματα. Την Κυριακή της Τυρίνης γινόταν η φεργάδα ή τράντα, ένα καράβι μεγάλων διαστάσεων από ξύλα και καλάμια. Είχε καρτάτια, αμπάρι, φουγάρο και μηχανή που έκαιγε κοπριές. Το πλήρωμα, οι τρανταραίοι ήταν μουτζουρωμένοι και είχαν έναν σταυρό από λουλάκι στο μέτωπο. Γυρνούσαν την κωμόπολη και τους κερνούσαν. Έλεγαν πειραχτικά τραγούδια. Τέλος, έκαιγαν τη τράντα και την πετούσαν στη θάλασσα.
Στο Κλήμα αποκριές ντύνονταν Κουδουνάδες με πολλά μεγάλα κουδούνια. Φτιάναν ένα καράβι μεγάλο με φουγάρα και μπαίναν μέσα άντρες ντυμένοι ναύτες που τραγουδούσαν:

Από την μΠόλη φύβγαμι κι πάμι για τη Ντούνα
κι ανήμιρα τ’ Αη Γιουργιού μας έπιασε φουρτούνα
Είχαμι κι ένα μάγειρα, βρε τον παλιορουφιάνο,
την Κυριακή μαγείριβι του βρώμικου μπακαλιάρου

(ΚΛ, χ/φο 4171 σ. 150-51)

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ
Καταφύγιο πειρατών με τους βαθείς και απόκρυφους κόλπους της, η Σκόπελος ήταν απρόσιτη σε μόνιμο πληθυσμό. Η παράδοση θέλει το νησί να κατοικείται από έναν Δράκοντα που αποτελούσε τον φόβο και τον τρόμο και των γύρω ακόμη νησιών, που του έστελναν εκεί όσους καταδίκαζαν σε θάνατο. Ο Δράκοντας γυρνούσε όλο το νησί και έτρωγε ό,τι εύρισκε. Τον σκότωσε ο Άγιος Ρηγίνος στο Δρακοντόσχισμα που βρίσκεται μεταξύ Σταφύλου και Αγνώντα. Από τότε άρχισαν να κατοικούν στο νησί όσοι έφθαναν σ’ αυτό.
Νεράιδες, δράκοι, αράπηδες, θησαυροί και στοιχειά, πειρατές και θαύματα αγίων συμβιώνουν ακόμη στη Σκόπελο μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας σε ένα περιβάλλον φυσικής γαλήνης και ανήσυχης θαλασσινής ομορφιάς.
Οι νεράιδες που ημερεύουν και αφήνουν νεραϊδογέννητους απογόνους είναι πιο πολλές από αλλού – εκτός από την Μάνη – αλλά και οι ιστορίες με κρυμμένους θησαυρούς ιδιαίτερα συχνές. (Παλούκι, Σεντούκια, Γλυφονέρι, Δασειά, Δίτροπο).
Παραδόσεις που έχουν σχέση με την παρέμβαση Αγίων για την διάσωση πλοίου που κινδυνεύει ή με τα μαρμαρώματα γυναικών που πληροφορούνται, ύστερα από χρόνια αναμονής, το χαμό του αγαπημένου τους προσώπου είναι πολλές και ενδιαφέρουσες (Χαδούλα).

ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ
Τα τραγούδια που αναφέρονται στη θάλασσα και τη ξενιτιά ή και στα δύο μαζί είναι πολλά και σώζονται μέχρι σήμερα. Ακριτικά και παραλογές έχουν ως κύριο θέμα τη ξενιτιά και τη θάλασσα.
Επίσης έλειπαν και οι καραβομαραγκοί που εργάζονταν στη Ρωσία και τη Ρουμανία και αργότερα στην Αμερική αλλά και οι κτίστες (Αθήνα), οι μαραγκοί (Άγιον Όρος, Κων/πολη), εργάτες (Χαλκιδική) αναζητώντας απασχόληση. Έτσι τα δίστιχα έρχονται να παραγγείλουν στους ξενιτεμένους:

Σαν πας στη Μαύρη Θάλασσα να μη μ’αλησμονήσεις
μην κάνεις χρόνους και καιρούς οπίσω να γυρίσεις.
Μην κάνεις χρόνους και καιρούς οπίσω να γυρίσεις
γιατί θα λθεις και θα με δεις και δε θα με γνωρίσεις.
Της θάλασσας της έταξα μαντήλι κεντημένο
να φέρη το πουλάκι μου καλοταξιδεμένο.
Από την Ντούνα ερχόμασταν και πάμε για τη μ-Πόλη
κι ανήμερα τ’ Αη Γιωργιού μας έπιασε φουρτούνα.
Οι ναυτικοί έχουν, οπωσδήποτε, άμεση εξάρτηση από τον καιρό, που προσπαθούν να προβλέψουν με όργανα το «κουπάσο», το χάρτη και τις φυσικές δυνατότητες των μικρών ναυτών που μπορούν να σκαρφαλώσουν στο κατάρτι και να «κουμπασάρουν» τον καιρό, παρατηρώντας τις κινήσεις των νεφών. Οι άνεμοι με τα ονόματά τους : γραίγος ή γραίος (ΒΑ), λεβάντες ή απηλιώτης (Α), σορόκος (ΝΑ), τραμουντάνα (βόρειος), πουνέντες (δυτικός), μαϊστρος (ΒΔ), γραιγολεβάντες (ΒΑ), μελτέμι κ. α., τα άστρα η Πήχη, η Πούλια (Πλειάδες), το αμάξι, οι δύο αδελφοί φανερόνουν συνήθως τις προθέσεις τους.

Στο γνωστό τραγούδι ο «Κυρ – Βοριάς» παραγγέλνει σ’ όλα τα καράβια να πιάσουν λιμάνι:

Ο Κυρ-Βοριάς παράγγειλε όλων των καραβιώνε
Καράβια π’ αρμενίζετε, κάτεργα που κινάτε
να πάτε στα λιμάνια σας, γιατί θε να φυσήξω
όσα καράβια τ’ άκουσαν όλα λιμάνια πιάνουν
του Κυρ- Αντριά το κάτεργο μέσα βαθιά αρμενίζει...

Παρά το γεγονός πως το μικρό ναυτόπουλο, που «κουμπασάρει» τον καιρό, τρομάζει με την αλλαγή του καιρού:

Είδα τον ουρανό θολό και τάστρα ματωμένα
και σ της Αττάλειας τα βουνά άσπρο χαλάζι πέφτει

Το κάτεργο όμως του Κυρ-Αντριά αψηφά την προειδοποίηση με αποτέλεσμα:

Σπιλάδα του ‘ ρχετ’ από μπρος, σπιλάδα από πίσω
σπιλάδα από τα πλάγια και τον ξεσανιδώνει
Γέμισ ’ η θάλασσα πανιά το κύμα παλληκάρια
και το μικρό μουτσόπουλο σαράντα μίλια πάει
Όλες οι μάνες κλαίγανε κι όλες παρηγορούνταν
η μάνα του ενός παιδιού παρηγοριά δεν έχει
Βάζει τις πέτρες στην ποδιά, τα τρόχαλα στον κόρφο
πετροβολάει τη θάλασσα και τροχαλάει το κύμα
Θάλασσα πικροθάλασσα και πικροκυματούσα
έπνιξες το παιδάκι μου κι άλλο παιδί δεν έχω,
Δεν φταίγω εγώ η θάλασσα δεν φταίγω εγώ το κύμα
μον’ φταιγ ο πρωτομάστορας που φκιάχνει τα καίκια
που τα πελέκαγε φτηνά και τα γύριζ’ αγέρας.
 

Στην αρχή της σελίδας

 

 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Home Page | Λαογραφικό Μουσείο Σκοπέλου | Λαϊκός Πολιτισμός | Παρατσούκλια ή Γκώμια

 

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ Ξενοδοχεία & Ξενώνες | Διαμερίσματα & Στούντιο | Μονοκατοικίες & Εξοχικά σπίτια | Κατάλογος Καταλυμάτων | Εστιατόρια | Παραλίες της Σκοπέλου | Διακοπές στο Στάφυλο | MAMMA MIA! - η ταινία | Πολιτικοί Γάμοι | Πως θα ταξιδέψετε | Πληροφορίες | Γεωγραφία | Οικολογία | Παραδοσιακές τοπικές συνταγές | Λαογραφία | Τοπική ενδυμασία Σκοπέλου | Τέχνες και Πολιτισμός | Ιστορική Αναδρομή | Εκκλησίες και Μονές | Φωτογραφίες | Άρθρα | Βιβλία | Επίλογος

Copyright 1999 - 2012  ©  : www.skopelos.net